Chính sách từ Wikipedia | Vietstock


Chính sách từ Wikipedia

Có thể bạn chưa biết: Việt Nam nhiều khả năng là nước duy nhất trên thế giới xài Wikipedia làm cơ sở xây dựng chính sách.

Tháng 7/2018, chúng tôi thực hiện một tuyến bài dài về Hà Nội 10 năm sau mở rộng. Cuộc sáp nhập để mở rộng Hà Nội sau 10 năm tạo ra vô cùng nhiều hệ quả của các dự tính bất thành. Chúng tôi gặp vô cùng nhiều nhân vật: nông dân Hà Tây cũ đi khiếu kiện đất đai; các công dân sống khổ vì quy hoạch treo và các con đường chậm tiến độ; có cả các người phất lên nhờ sự chậm chạp của các quy hoạch. Và trong cuộc sáp nhập ảnh hưởng đến cuộc đời hàng triệu con người đó, có một nhân vật đặc biệt, Wikipedia.

Trong 3 dòng cuối của báo cáo giải trình trước Quốc hội của chính phủ tháng 5/2008 về mở rộng Hà Nội, Wikipedia được viện ra là nguồn tham khảo. Trong báo cáo này, mật độ dân số của các thủ đô lớn  như Paris, London, Berlin và Bắc Kinh được xài để chứng minh rằng Hà Nội “khi được mở rộng không phải thành phố quá lớn”. Số liệu được lấy từ Wikipedia. Tên trang web này được phụ chú hai lần ở dưới cùng văn bản.

Sở dĩ tôi nhớ lại chi tiết đó hôm nay, vì hiện ở 19 năm về trước chính là lúc Wikipedia được thông báo thành lập. Nó đổi thay cách thế giới tiếp cận với tri thức.

Chiều ngày 17/1/2001 (giờ Mỹ), đồng sáng lập Wikipedia, ông Larry Sanger viết đi một email kêu gọi với nội dung ngắn gọn: “Hãy đến và thêm vào đây một bài viết nhỏ. Mất chỉ năm hoặc mười phút thôi”.

Với hầu hết người xài Internet, không cần giải thích nhiều về Wikipedia và cách trang này hoạt động. Ngắn gọn, đó là một “bách khoa toàn thư mở”, với các khái niệm được đóng góp bởi cộng đồng xài mạng.

Chỉ trong vòng hai thập niên sau lời kêu gọi ngắn đó, Wikipedia đã có 40 triệu bài viết ở 31 ngôn ngữ. Wikipedia giúp nhân loại vô cùng nhiều. Từ tóm tắt về các triều đại phong kiến Việt Nam, giới thiệu sơ lược về các vùng đất khắp thế giới cho đến lịch thi đấu và đội hình của World Cup, wikipedia.org là Đ/c mà mọi kẻ lạc lối trên Internet tìm đến để định hình thông báo. Hôm nay, chưa biết xài Wikipedia coi như bạn chưa học trọn vẹn cách xài Internet.

Tuy nhiên có một vấn đề lớn của Wikipedia: nó không phải là nguồn trích dẫn khoa học. Tự Wikipedia tuyên bố rằng họ “không phải là nguồn đáng tin cậy cho các nghiên cứu và bài viết học thuật”. quả thực là giới nghiên cứu có thể xài Wikipedia, Tuy nhiên trang này cho rằng chỉ nên để “có cảm quan về khái niệm” thôi. Ban quản trị Wikipedia nhấn mạnh, bôi đậm rằng “việc viện dẫn Wikipedia trong các nghiên cứu là không thể chấp nhận được”.

Vì Wikipedia là từ điển mở, nên bất kỳ ai cũng có thể chỉnh sửa các khái niệm ở bất kỳ thời điểm nào. các thông báo được viết lên Wikipedia có thể sai, hoặc mang tính phá hoại. tất nhiên cộng đồng vô cùng tích cực trong việc tìm và sửa thông báo sai, Tuy nhiên nó có thể bị bỏ qua nhiều ngày, tháng hoặc thậm chí nhiều năm. Và theo nguyên tắc vận hành của Wikipedia, thì thông báo trên trang này cũng phải lấy nguồn từ một nơi khác – họ không chịu trách nhiệm cho xuất xứ thông báo.

Nói chung, không thể trích dẫn Wikipedia cho các nghiên cứu được. Đấy chỉ là địa điểm để tham khảo. Có lẽ bạn cũng đã biết: dùng Wikipedia để làm bài tập, viết luận văn, viết báo cáo hoặc… viết báo (điều mà tôi có thể khẳng định là không hiếm) vẫn đang diễn ra như một phần tất yếu của đời người xài mạng. Tuy nhiên xài để làm chính sách là một cấp độ rực rỡ mới trong sự tồn ở của Wikipedia.

Quay trở lại báo cáo của chính phủ năm 2008. “Nhân vật” Wikipedia có thể không đóng vai trò quá quan trọng trong cuộc sáp nhập Hà Nội. ở từng địa phương của Hà Nội, từng dự án, chúng tôi nhìn thấy các tác nhân khác nhau. Một con đường huyết mạch không thể giải tỏa mặt bằng. các dự án đổi thay mục đích xài. Một chuỗi chữ ký cấp phép vội vàng ở vùng ven – các dự án không bao giờ thành hiện thực.

Tuy nhiên sau tất cả, sự xuất hiện của Wikipedia trong báo cáo giải trình của chính phủ, dường như phản ánh một thái độ ban hành chính sách. Một thái độ khiến cho toàn bộ chính sách trở nên đáng ngờ.

Chính phủ không thiếu cơ quan nghiên cứu. Tổng ngân sách chi cho nghiên cứu khoa học mỗi năm lên đến hàng nghìn tỷ đồng. Và dù chưa đủ, cũng vẫn có các nhà khoa học giỏi, được đào tạo ở nước ngoài (ít nhất là thế hệ đào tạo ở Liên Xô) đang làm công tác tư vấn trong hệ thống công quyền.

Không thể quy kết rằng các nhà khoa học không làm việc chỉ vì sự xuất hiện của Wikipedia trong báo cáo của chính phủ. Tuy nhiên có thể nói rằng sự thiếu chặt chẽ trong xây dựng chính sách là một đặc trưng phổ biến ở Việt Nam. Cái phụ chú tháng 5/2008 đó chỉ là một biểu hiện ngầu. Nói cách khác, có một phong cách làm chính sách không dựa trên bằng chứng. Và khi bằng chứng là thứ yếu, thì Wikipedia xuất hiện đã là điều xa xỉ.

Hiện tượng “chính sách trên trời, cuộc đời dưới đất” không mới. Chính Bộ Tư pháp vẫn liên tục phải thu hồi các văn bản quy phạm pháp luật Tuy nhiên sai luật. Đó chỉ là các gì chúng ta phát hiện được.

Có khả năng vô cùng lớn nhiều chính sách đã đi vào đời sống mà không hề là kết quả của một quá trình nghiên cứu khoa học. Tóm tắt là ra đời sau một thái độ cẩu thả. Ít nhất là tôi có thể tìm thấy một quyết định đang còn hiệu lực của Bộ Nội Vụ, Bộ Y tế và UBND thành phố Cần Thơ xài Wikipedia như nguồn tài liệu chứng minh.

Tôi khẳng định rằng bạn sẽ khiến bạn bè quốc tế của mình kinh ngạc và trầm trồ nếu kể rằng mình đến từ một quốc gia xài thông báo từ Wikipedia để ban hành chính sách.

Tôi đã đắn đo khi viết bài này: trong không khí xuân về, mai đào nở thắm, cớ sao không đăng điều gì đó nhẹ nhàng hơn. Tuy nhiên vì đây là dịp kỷ niệm thành lập Wikipedia, và bởi vì cái website đó quan trọng với cuộc đời chúng ta đến thế, nên tôi nghĩ cộng đồng cần dành thời gian kỷ niệm một cách đủ long trọng. Wikipedia làm nên sự đặc biệt của nền quản trị nước ta.

Hy vọng rằng mỗi lần vào Wikipedia, bạn sẽ nhớ lời dặn của chính các nhà sáng lập trang này, rằng đừng xài nó cho mục đích nghiên cứu học thuật. Và hy vọng rằng mỗi lần tiếp cận với một văn bản pháp luật mới, chúng ta – gồm cả các nhà soạn thảo – tự đặt câu hỏi: nó đã được xây dựng đủ khoa học hay chưa, có chút “thái độ Wikipedia” nào ở đây không?

Nhà báo Đức Hoàng

Vnexpress




— Nguồn: VietStock —

Tổng Quan Thị Trường

Tin Mới